61. Hoeveel Frida’s zijn teveel Frida’s?

kahlo

Frida Kahlo, Las dos Fridas, 1932

Las dos Fridas is een werk uit 1939. Het is gemaakt van olieverf op een vierkant doek dat tien centimeter langer is dan ik, en het hangt momenteel in de permanente collectie van het Museo de Arte Moderno in Mexico City. Het is het eerste monumentale werk van kunstenares Frida Kahlo.

Tot zover de objectieve informatie. Maar wat IS het?

Om te beginnen is het een zelfportret, waar Kahlo ook voor bekend staat. Frida Kahlo’s eerste ‘officiële’ werk dateert uit 1924, wanneer ze 17 is. Twee jaar later schildert ze Autorretrato con trajede terciopelo, een zelfportret in een rode jurk dat ze schonk aan een liefje als manier om hem terug voor zich te winnen (het werkte). Hoewel ze even getalenteerd is in het weergeven van het innerlijke leven van anderen en op een heel kleurrijke manier haar liefde voor natuur in beeld kan brengen, is het Kahlo’s vermogen om haar eigen biografie te schetsen doorheen een reeks zelfportretten die haar postuum internationale faam en erkenning opgeleverd heeft.

Terug naar Las dos Fridas. Kahlo’s vriend Fernando Gamboa beweerde dat het werk geïnspireerd werd door twee andere schilderijen, die ze in datzelfde jaar zag in het Parijse Louvre: Les deux soeurs van Théodore Chassériau, een leerling van Ingres die een meer realistisch portret probeerde neer te zetten van twee gelijkaardige vrouwen, en Gabrielle d’Estrées et une de ses sœurs uit 1594. Over dit laatste werk doen een aantal theorieën de ronde, waaronder een aankondiging van een illegitieme zwangerschap, een ode aan linkshandigheid en iets bijzonder lesbisch. Gezien Kahlo’s eigen biografie (haar onvermogen om kinderen te krijgen, haar talloze affaires met vrouwen en haar neiging om haar zelfportretten via een spiegel te schilderen waardoor ze zichzelf doorgaans als linkshandig afbeeldde [x]) is het raden naar wat haar in het werk specifiek aantrok.

Beide Kahlo’s zijn verschillend gekleed: de linkse versie draagt een witte, eerder Europees aandoende jurk; terwijl de rechtse een eerder authentieke tehuana jurk aan heeft. Aangezien Kahlo eerder symbolisch werkt (ze verzette zich zelf tegen het label surrealisme) is dit niet toevallig.

In 1939 scheidde Kahlo van Diego Rivera. In haar dagboek schrijft ze eerst over dit werk dat het haar deed terugdenken aan een imaginair vriendje uit haar jeugd. Daarna geeft ze een andere verklaring voor het werk: de rechtse, etnische Frida is de vrouw die Diego Rivera graag zag. De andere, westerse Frida is de vrouw die Rivera verliet.

Hoewel ze geen conventionele schoonheidsidealen nastreefde (haar iconische gezichtshaar is daar een voorbeeld van), veranderde Kahlo haar uiterlijk weldegelijk voor haar echtgenoot Rivera: hij was degene die haar aanmoedigde om etnische kleding te dragen en de westerse klederdracht en haarstijlen die onder haar tijdgenoten zo in de mode waren achter zich te laten [x].

De Frida die zichzelf bemind wist, heeft een gezond hart terwijl de verlaten Frida een gebroken hart ontbloot. Dit is een beeld dat Kahlo vaker gebruikte: het ontblote hart was voor haar een manier om gevoelens in beeld te brengen, maar toont ook Kahlo’s eigen gewrongen verhouding tot haar innerlijke leven.[x] Haar zelfportretten zijn een poging om haar stoïcijnse uiterlijk een context te geven – Kahlo staat niet bepaald bekend om een brede glimlach of emotionele uitbarstingen. Hoewel het dubbelportret een verwantschap tussen beide Frida’s suggereert, is het ook een manier van Kahlo om een gevoel van eenzaamheid uit te drukken: een liefde die nog steeds leven gevend is maar haar ontglipt, de duistere wolken op de achtergrond die wijzen op conflict en misschien zelfs depressie, en haar enige gezel is zijzelf

De rechtse Frida houdt een medaillon met een jeugdfoto van Rivera in haar hand waaruit een ader vertrekt die door beide Frida’s loopt en eindigt in de hand van de gekwetste Frida, die het bloeden probeert te stoppen met medische knijpers [x].  Die medische component is niet toevallig: net zoals bij het blootleggen van de harten, toont het Kahlo’s obsessie met anatomie. Het blootleggen van de innerlijke werking van de mens, los van de vaak misleidend kalme buitenkant, is een belangrijk biografisch element in Kahlo’s werk. Als kind raakte haar rechterbeen misvormd door polio, waardoor ze zich genoodzaakt zag altijd lange brede rokken te dragen. Na een bijna fataal busongeluk op haar 18e, waarbij een metalen staaf haar buik doorboorde en haar onvruchtbaar maakte, onderging Kahlo meer dan 30 operaties. Pijn was een constante in haar leven, en met die pijn kwam een besef van menselijke kwetsbaarheid en innerlijke kracht. Beiden zijn ook zichtbaar in dit zelfportret.

Maar Kahlo’s werk heeft ook altijd een diepere, sociaal-politieke dimensie, en dat blijkt hier ook aan de orde. Volgens bepaalde kunsthistorici [x] zou de kledingkeuze ook een verwijzing kunnen zijn naar Kahlo’s dubbele etniciteit: vader Guillermo was van Duitse origine, terwijl haar moeder Spaans en indiaans (1) bloed in zich had. In die zin verwijst dit werk rechtstreeks naar Kahlo’s stamboomwerk, Mis abuelos, mis padres, y yo, waarin ze die dichotomie helder uit elkaar legt.

Kahlo’s moeilijke relatie met haar dubbele etniciteit is niet alleen beïnvloed door haar eigen biografie en relatie met Rivera, maar ook door haar politieke marxistische denken [x]. Kahlo begrijpt de onderdrukking van de oorspronkelijke bevolking en haar culturen, tradities, talen en religies niet alleen als een vorm van postkolonialisme (hoewel Mexico reeds in 1810 onafhankelijk werd van Spanje, werd en wordt het nog steeds vormgegeven door westerse waarden en vooral westerse economische belangen), maar ook als een onderdrukking van een verarmde etnische bevolking door een economisch machtigere bourgeois klasse van ondernemers. Armoede en indiaanse roots, macht en westerse cultuur, zijn onlosmakelijk gelinkt in het Mexico waar Kahlo haar kunst maakt, en die klassenstrijd verwerkt ze ook in haar biografische werken.

Het werk doet in die zin ook denken aan Kahlo’s zelfportret uit 1932, Autorretrato en la frontera entre México y los Estados Unidos, waarin ze zichzelf afbeeldt tussen Mexico en de V.S., waar haar echtgenoot Rivera dat jaar aan een groot project in het Detroit Museum werkte en Kahlo opnieuw een miskraam kreeg [x].

Tot slot verwijst Las dos Fridas ook naar haar dubbelportret van zichzelf en haar echtgenoot Rivera (Frieda y Diego Rivera) uit 1931.[x] De Kahlo die daarop staat afgebeeld is onzekerder, zowel in de manier waarop ze zichzelf afbeeldt als in haar houding ten opzichte van Rivera: ze neigt zich wel naar hem, maar blijft op een afstand. Is dat respect, twijfel, onzekerheid?

Hoe voorzichtig Kahlo ook begon aan haar relatie met Rivera, de twee hertrouwden in 1940 en bleven samen tot aar dood in 1954. Zowel Rivera als de biseksuele Kahlo hadden heel wat affaires, ook al waren ze beiden heel jaloers aangelegd. Na hun tijdelijk scheiding leefden ze doorgaans in aparte kamers, maar zowel hun leven als werk bleef van de ander doorweven. In de laatste jaren van haar leven, waarin Kahlo bijna voortdurend aan haar bed gekluisterd was en haar linkervoet verloor door gangreen, was het Rivera die haar verzorgde en elke dag bijstond. Officieel stierf Kahlo een natuurlijke dood, maar het vermoeden van een al dan niet bewuste overdosis morfine blijft tot op de dag van vandaag bestaan.

Na haar dood liet Rivera optekenen in zijn autobiografie dat de dag waarop Kahlo overleed, de meest tragische dag van zijn leven was, en dat hij te laat beseft had dat de gelukkigste periode de tijd was die hij met haar doorbracht.

Las dos Fridas werd in 1947 aangekocht door het Instituto Nacional de Bellas Artes in Mexico voor 4000 peso’s, wat het hoogste bedrag is dat Kahlo ooit zelf voor een werk ontvangen heeft [x]. Kahlo kreeg pas echt erkenning voor haar eigen werk vanaf de vroege jaren ’80 en een heropleving van de interesse voor Mexicaanse kunst in binnen- en buitenland. Tot dan stond ze alleen bekend als ‘vrouw van’. Eind jaren ’80 kocht Madonna Kahlo’s Autorretrato con mono uit 1940, een van Kahlo’s zelfportretten met een aapje op haar schouder, voor 1 miljoen dollar [x].

Meer lezen over Frida Kahlo:

(1) Ik schreef reeds over de moeilijkheid om etnische bevolkingsgroepen postkoloniaal te benoemen in Waarom wauwt de pow wow.

Advertenties

Een gedachte over “61. Hoeveel Frida’s zijn teveel Frida’s?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s