54. Kan lezen bidden zijn?

bijbel

Vincent Van Gogh, Stilleven met Bijbel, 1885

Meditatie is helemaal hip en in. Maandelijks zijn er ettelijke magazines die hun best doen om de praktijk te promoten: van intensieve hartchakrayoga in Happinez tot mindfull tuinieren in Flow, en alle vormen van snelle zonnegroeten en zandmandala’s tussenin in Libelle, Flair en zelfs BodyTalk… we worden er mee gebombardeerd. Het motto is: in onze drukke, razende, luide maatschappij vol keuzes en stress, is het belangrijk om een beetje tijd voor jezelf te nemen en tot rust te komen in je eigen lichaam en geest.

Als het gaat over meditatie, dan glijdt onze blik automatisch naar het oosten. We associëren meditatie met hindoeïsme en boeddhisme, en trekken naar mantra’s, chakra’s en de onhoudbare lotushouding als vertrekpunt.

Maar de traditie van meditatie behoort niet exclusief tot het verre oosten. Islam heeft dansende dervishen, het jodendom heeft kabbala en het christendom? Het christendom heeft lectio divina.

Lectio divina is, zoals alle christelijke dingen, Latijn: voor ‘goddelijke lezing’. Het is een spirituele praktijk die ontstaan is in kloosters, waar monniken mediteerden op de Schrift (dat is dan weer christelijk voor ‘de Bijbel’).

De spirituele praktijk is geboren in de Benedictijner orde als een manier om een goede, begripvolle relatie te ontwikkelen met het Levende Woord van God. Het is dus een oude traditie: ze stamt uit de 6e eeuw. Dat is niet onbelangrijk: voor we heilige teksten als letterlijk te volgen verzamelingen in steen gebeitelde woorden beschouwden, waren christenen op een spirituele, emotionele manier in gesprek met de tekst. Er was niet één absolute betekenis, maar een hele zee van betekenissen die ontstaan in conversatie met de tekst.

In de 12e eeuw werd de praktijk geformaliseerd door Guido de Kartuizer, als een manier om Jacobs ladder te visualiseren voor monniken die een stap dichter bij God wilden geraken in dit leven

In Dei Verbum, een belangrijke tekst uit het Vaticaans Concilie van 1965 over hoe katholieke christenen de Bijbel moeten lezen (een hint: niet letterlijk), wordt expliciet verwezen naar de lectio divina als een goede manier om toegang te krijgen tot de betekenis van de Schrift.

Hoe gaat het? Je neemt een tekst: niet te lang, niet te droog, iets wat je aan het denken zet. Monniken nemen een paragraaf uit de Bijbel, vaak in een jaarlijkse volgorde, zelden meer dan een paar regels.

Voor je start, bereid je je voor. Dat kan gewoon heel praktisch zijn: zorg dat iedereen zit, en een potlood heeft, en de tekst. Misschien wat water om te drinken. Als je alleen bent, is het misschien vooral tot rust komen, je zintuigen afsluiten voor indrukken van buitenaf. Je kan starten met een gebed of een moment van stilte, maar ook met de Psalmregel 46, 10: “Wees stil, en weet dat ik God ben.”

Om te beginnen lees je de tekst. Gewoon dat: je leest de tekst. Niet interpreteren, niks aanduiden, niet mijmeren of je dat op een kaartje kan schrijven en in iemands postbus kan deponeren: lezen. Dit is de lectio: je leest de tekst, en laat de woorden binnen komen. Je leest de tekst zo vaak je wil, al schrijft de Benedictijner praktijk een viertal lezingen voor, elk met een andere focus. Als je in groep bent, kan je elk om beurt een zin lezen, of elk om beurt de hele tekst. Je proeft de woorden op je tong, hoort hoe ze de ruimte in gaan, merkt op hoe ze trillen en nazinderen.

Vervolgens neem je de tekst in overweging: je denkt er over na. Wat staat er eigenlijk? Welke vragen roept deze tekst bij mij op? Welke zinnen springen van de pagina, welke woorden kruipen onder mijn huid? Wat voelt slecht? Wat gaat er gewoon niet in? Dit is de meditatio: het eigenlijk mediteren op de tekst. Je keert naar binnen, net zoals je bij yoga doet: je vestigt de aandacht op het effect dat de tekst op jou heeft, de emoties die ze oproept, de vragen en gedachten die je binnenvallen bij het lezen. Maar ook je lichaam zelf neem je mee in je meditatie: raakt het mijn hart? Word ik er alert van, of net heel erg slaperig?

Na deze meditatio, die ook in een groepssetting een individuele, interne contemplatie vraagt, volgt traditioneel het gebed: oratio. Dit kan gewoon een eenvoudig Onze Vader zijn, maar ook een geïmproviseerd gebed door de leesleider dat inspeelt op het thema van de tekst of de eigen ervaringen van de leider bij de meditatio. Het gebed heeft een dubbele betekenis: het vormt de duidelijke overgang van meditatio naar de contemplatio en brengt de lezer na een moment van stille introspectie weer in een actievere denkhouding; maar het is ook een vraag aan God om inspiratie en inzicht. De lezer vraagt dat de goddelijke wijsheid hem mag leiden zodat hij uit de tekst haalt wat voor hem van waarde en belang is. Tenslotte zegt Johannes 1, 26 dat Christus aanwezig is waar mensen hem zoeken. De oratio kan dus ook een vorm zijn van beleefd hallo zeggen.

De contemplatio die volgt, waarbij in de diepte over de betekenis van de tekst nagedacht wordt of in groep gesproken wordt, heeft niet als doel om de waarheid van de tekst te vinden. De obsessie met waarheid en juistheid die onze hedendaagse houding ten opzichte van de Bijbel plaagt, is heel modern. Een middeleeuwse monnik ging in gesprek met de tekst, en begreep dat de tekst als een spiegel voor hem stond, en hem aanreikte wat hij op dat moment nodig had als inzicht. Dit lijkt een instrumentalisering van de tekst, maar eigenlijk is het omgekeerd.

Wat lectio divina zo bijzonder maakt, is dat het indruist tegen wat we als kinderen geleerd hebben over lezen. Lezen is instrumenteel: je leest een tekst om er iets uit te halen. De woorden bevatten een betekenis, en je pakt elk woord uit om aan de betekenis te geraken. Eens je de betekenis hebt, mag je de woorden laten vallen. Waarom lezen we niet graag een tekst opnieuw? Omdat we zelden stilstaan bij de tekst zelf. Hoe is de tekst geschikt op het papier? Hoe klinken de woorden in mijn hoofd? Is dit een tekst om te fluisteren, te roepen, te zingen, of om stilletjes in mijn eigen hoofd te prevelen? Is dit een tekst waar ik aan de slag mee wil, waar ik een kunstwerk van wil maken? Wil ik er in onderlijnen, wil ik er overheen tekenen? Wil ik er zinnen uit redden, of woorden aan toevoegen? We hebben geleerd dat de tekst slechts verpakking is, overbodig eens we de betekenis gevonden hebben. Maar lectio divina gaat niet uit van één betekenis, en dus blijft de tekst belangrijk: niet als verpakking, maar als immer verschuivende toegangspoort tot onszelf, en tot God.

Wij bekijken de tekst als een object, een afgelijnd dood ding waar wij het leven uit kunnen zuigen. Lectio divina opent een communicatie met de tekst: de tekst wordt een gesprekspartner. We moeten aandacht besteden aan wat de tekst met ons doet, hoe zij in ons werkzaam is. De tekst is een levend ding, groeit en verandert, heeft een eigen ritme en klank die elke dag anders kan zijn…

Door in gesprek te gaan met en over de tekst, en door deze oefening jaarlijks te herhalen, merkt de lezer dat wat een tekst ons te vertellen heeft verandert naar gelang wij veranderen.

Tijdens de contemplatio is de lezer aanwezig bij God, en God aanwezig bij de lezer. In die samenspraak kan de lezer een dieper inzicht krijgen, maar ook een gevoel van hoop, vertrouwen,… ontwikkelen. In groep is contemplatio vaak een stil moment voor het gezamenlijke gespreksmoment, en diverse handleidingen raden dan ook aan dat alle aanwezigen eventjes de tijd en ruimte nemen om zich fysiek terug te trekken uit de groep.

In sommige versies van de lectio divina is er nog een vijfde stap: actio. Wat gaan we doen met dit nieuwe inzicht? Hoe gaan we verder op weg met God, en met onszelf? Actio is echter geen vereiste voor een geslaagde lectio: het volstaat om alle fases te doorlopen. Niet elke lectio levert een dieper inzicht op, een grote Aha!-Erlebnis. De innerlijke rust die de oefening brengt, en de nabijheid van de tekst gedurende het ritueel, zijn even essentieel als de eventuele uitkomst.

Kan je deze methodiek ook toepassen op seculiere teksten? Tuurlijk. Is dat zinvol? Misschien wel, misschien niet. Het is alleszins een radicaal andere, veel meer intense en spirituele manier om met een tekst om te gaan. En je hoeft er je benen niet voor in je nek te leggen

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s